HAFTALIK AXBOROT-TAHLILIY DAYJEST (22-26 iyun)

Yashirin iqtisodiyot

Milliy statistika qo'mitasining so'nggi ma'lumotlariga ko'ra, 2026 yil yanvar–mart oylarida O'zbekistonda kuzatilmaydigan iqtisodiyotning yalpi qo'shilgan qiymati 102,7 trillion so'mni, ya'ni YIMning 22,9 foizini tashkil etdi — bir yil avval bu ko'rsatkich 32 foiz edi. Tarkibida: uy xo'jaliklari va jismoniy shaxslar faoliyati — 69,1 trln so'm (YIMning 15,4%), yashirin iqtisodiyot o'zi — 33,6 trln so'm (YIMning 7,5%). Demak, rasmiylashtirish borasidagi chora-tadbirlar natija bermoqda — ulush sezilarli pasaygan.

Davlat auditida texnologiya va sun'iy intellektga bog‘liqlik yangi xavf manbaiga aylanmoqda

Bugungi kunda davlat tashkilotlarining ko‘plab xizmatlari tashqi axborot-texnologiya kompaniyalari yordamida ishlaydi — masalan, ma'lumotlar bulutli serverlarda saqlanadi, idoralar tayyor dasturiy ta'minotdan va sun'iy intellekt vositalaridan foydalanadi. 2026-yilgi tahlillarda mana shu tashqi provayderlarga ortib borayotgan bog‘liqlik auditorlar uchun jiddiy risk sifatida baholanmoqda.

Buning bir nechta amaliy sabablari bor. Birinchidan, agar shunday yirik xizmat ko‘rsatuvchilardan bittasida nosozlik yuz bersa, ko‘plab davlat tashkilotlari bir vaqtning o‘zida ishdan to‘xtab qolishi mumkin — chunki ularning hammasi bitta manbaga tayanadi. Ikkinchidan, bunday tizimlar ko‘pincha bir nechta pudratchi va subpudratchi orqali ta'minlanadi, shu sababli auditorlar uchun "kim nimaga javobgar" ekanini va nazorat qayerda buzilishi mumkinligini aniqlash qiyinlashadi. Uchinchidan, sun'iy intellekt tizimlari qaror qabul qilish mantig‘i to‘liq ochiq bo‘lmagani uchun ularning ishini tekshirish ham murakkablashmoqda. Natijada texnologik xavf endi auditning kichik xavf turi emas, balki markaziy mavzusiga aylanyapti.

Bu masala nega muhimligini raqamlar ham ko‘rsatadi. Buyuk Britaniya Milliy audit idorasi hisob-kitobiga ko‘ra, davlat xarajatlaridagi firibgarlik va xatolar tufayli yiliga taxminan 55–81 milliard funt-sterling yo‘qoladi. Shu bilan birga, texnologiyaning foydali tomoni ham bor: ma'lumotlarni to‘g‘ri tahlil qilish orqali firibgarlik va xatolarni kamaytirib, davlat sektori yiliga 6 milliard funtgacha mablag‘ni tejashi mumkin. Aynan shuning uchun davlat auditorlari zamonaviy texnologik vositalardan tobora faolroq foydalanmoqda.

Budjet

2026 yilgi Davlat budjeti dekabrda qabul qilingan bo'lsa-da, ijro jarayonida diqqatga molik jihatlar:

1. Budjet xarajatlarining qariyb 55%, ya'ni 220 trln so'mi ijtimoiy sohalarga (sog'liqni saqlash, ta'lim, "yashil" iqtisodiyot) yo'naltiriladi;
2. YIM 6,6% o'sib, $160 mlrd ga yetishi, inflyatsiya esa 7% doirasida saqlanishi kutilmoqda;
3. Joriy oyda yangi hujjat: 24 iyunda qabul qilingan PF-116-son farmoni bilan 2026 yildan Mahallalar faoliyatini rag'batlantirish jamg'armasiga har yili 200 mlrd so'm ajratilishi belgilandi.

Soliq va bojxona

Bu yo'nalishda iyun oyida bir qancha amaliy o'zgarish kuchga kirdi:

1. PF-95-son (19.05.2026) farmoni bilan 2026–2030 yillarda soliq ma'muriyatchiligini rivojlantirish "yo'l xaritasi" va yirik soliq to'lovchilarni toifaga kiritish mezonlari tasdiqlandi;
2. 1-iyundan boshlab FSSC 22000, IFS Food kabi xalqaro sertifikatlarga ega oziq-ovqat mahsulotlarini import qilishda sanitariya-epidemiologiya xulosasi talab qilinmaydi, bu import tartib-taomillarini soddalashtiradi;
3. 1-iyuldan esa O'zbekistonda "bond omborlari" ishga tushadi — jismoniy shaxslar uchun marketpleyslar orqali sotib olingan import tovarlar bojxona rasmiylashtiruvisiz vaqtincha saqlanadi, rasmiylashtirish esa faqat sotib olingandan keyin amalga oshiriladi;
4. 1-iyuldan aksiz stavkalari ham tenglashtiriladi: aroq, konyak va boshqa alkogolli ichimliklar uchun import va mahalliy ishlab chiqarish stavkalari 48 000 so'm/litrga tenglashtiriladi.