O‘zbekistonning JSTga a’zo bo‘lishi sharoitida aksiz solig‘ini qo‘llashning ayrim masalalari

Aksiz solig‘i, ayniqsa, tarkibiy o‘zgarishlarni boshdan kechirayotgan iqtisodiyotlarda iste’mol xulq-atvorini tartibga solish va davlat daromadlarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston Jahon savdo tashkilotiga (JST) a’zo bo‘lish yo‘lida olg‘a borar ekan, o‘z aksiz solig‘i tizimini xalqaro me’yorlarga, xususan, import qilinadigan va mamlakatda ishlab chiqarilgan aksiz osti tovarlari bo‘yicha muvofiqlashtirish zaruriyatiga duch kelmoqda. Amalga oshirilayotgan islohotlarga qaramay, mahalliy va import tovarlariga nisbatan qo‘llanadigan aksiz solig‘i stavkalari o‘rtasida nomuvofiqliklar saqlanib qolmoqda, shuningdek, JST talablariga moslashtirilgan ssenariylar asosida ularning fiskal oqibatlariga doir empirik tahlillar yetarli emas. Ushbu tadqiqot tarixiy ma’lumotlar va siyosiy ssenariylardan foydalangan holda 2025–2026-yillarda O‘zbekistondagi aksiz solig‘i tushumlarini prognozlash hamda soliq tuzilmalarini uyg‘unlashtirish oqibatlarini baholashga qaratilgan.

Xolt-Winters eksponensial silliqlash usulidan foydalanib, uchta ssenariy – mo‘tadil, optimistik va pessimistik – modellashtirildi. Mo‘tadil ssenariyga ko‘ra, 2026-yilda umumiy aksiz tushumlari 5,82 trillion so‘mga yetishi prognoz qilinmoqda. Tadqiqot O‘zbekistonning JSTga a’zo bo‘lish bosqichiga moslashtirilgan ssenariyga asoslangan prognozni taqdim etadi, bunda ham mahalliy, ham import qilinadigan mahsulotlar segmentlari hisobga olinadi va shakarli ichimliklar uchun tabaqalashtirilgan soliqqa tortish modellari joriy etiladi. Tadqiqot xulosalari sog‘liqni saqlash sohasidagi maqsadlar va JST majburiyatlariga muvofiq ravishda aksiz solig‘ini optimallashtirish va noformal iste’molni kamaytirish uchun asosli siyosiy o‘zgartirishlar kiritishni qo‘llab-quvvatlaydi.

Tarkibida shakar bo‘lgan ichimliklarga taklif etilayotgan tabaqalashtirilgan soliq va soliq siyosatini uyg‘unlashtirish daromadlar barqarorligini mustahkamlashi va sog‘lom iste’mol madaniyatini shakllantirishga yordam berishi mumkin. Shakarli ichimliklarga taklif etilayotgan tabaqalashtirilgan soliq va siyosatni uyg‘unlashtirish daromad barqarorligini mustahkamlashi va sog‘lom iste’mol xulq-atvorini rag‘batlantirishi mumkin.